GSYH Yanıltır mı? Ülkelerin Refahını Ölçmenin Alternatif Yolları

1934’te Simon Kuznets, Kongre’ye sunduğu raporda GSYH’nin ülke refahını ölçmek için kullanılmaması gerektiğini bizzat uyardı. ABD hükümeti o uyarıyı dinlemedi; dünya geri kalanı da öyle yaptı. Doksan yıl sonra GSYH büyümesi, ekonomik başarının neredeyse evrensel göstergesi olmaya devam ediyor — her ne kadar bu rakamın içinde hava kirliliği temizliği, boşanma davası masrafları ve silah satışları yer alırken, kendi çocuğuna bakan bir ebeveynin katkısı sıfır sayılsa da.

GSYH’nin Yapısal Körlükleri

GSYH, bir ekonomide belirli bir dönemde üretilen tüm nihai mal ve hizmetlerin piyasa değerini toplar. Sorun bu tanımın içindedir: piyasa dışı üretim (gönüllülük, ev içi bakım, topluluk dayanışması) sayılmaz. Doğal sermayenin tüketimi — bir ormanın kesilmesi, bir akiferin boşaltılması — satış geliri olarak GSYH’ye eklenir, geleceğe transfer edilen maliyet olarak çıkarılmaz. Ciddi bir trafik kazası, ambulans ücretleri, hastane faturası ve araç tamiriyle GSYH’yi artırır. Bu yapı, büyümenin ne kadarının gerçek zenginleşmeyi, ne kadarının hasarın paraya çevrilmesini temsil ettiğini ayırt etmez.

Gerçek İlerleme Göstergesi (GPI): İlk Ciddi Alternatif

Herman Daly ve John Cobb’un 1989’da önerdiği Gerçek İlerleme Göstergesi (Genuine Progress Indicator — GPI), GSYH’nin kişi başına düşen versiyonundan başlayıp 24 düzeltme uygular. Gelir dağılımı eşitsizliği azaltıcı faktör olarak hesaba katılır; kirlilik maliyetleri, işsizliğin psikolojik bedeli ve boş zamanın kaybı düşülür; ev içi emek ve gönüllülük eklenir. ABD’de yapılan hesaplamalar 1978’den bu yana kişi başı GPI’nin neredeyse sabit kaldığını, aynı dönemde kişi başı GSYH’nin iki katına çıktığını gösteriyor. İki çizginin bu kadar sert ayrışması, büyümenin kimin için ve neyin pahasına gerçekleştiğini sormayı mecburi kılıyor.

Bhutan’ın Brüt Ulusal Mutluluk Endeksi

1972’de IV. Jigme Singye Wangchuck tarafından önerilen Brüt Ulusal Mutluluk (BUM) endeksi dokuz boyutu 33 göstergeyle ölçüyor: psikolojik iyilik hali, sağlık, eğitim, kültürel çeşitlilik, çevresel sağlamlık, zaman kullanımı, topluluk canlılığı, yönetişim ve yaşam standardı. Her beş yılda bir yapılan ulusal anketle veriler güncelleniyor; kamu politikası kararları bu endeks verileriyle gerekçelendiriliyor. 2018 Bhutan analizine göre nüfusun yüzde 91,2’si en az sekiz boyutta “yeterli” skora ulaşmış — bu oran 2015’te yüzde 43,4’tü. Eleştirmenler metodolojinin kültüre özgü olduğunu ve dışa aktarılamayacağını söylüyor, ancak ölçüm çerçevesinin kendisi 90’dan fazla ülkede uyarlanmış durumda.

BM İnsani Gelişme Endeksi: Pragmatik Uzlaşı

UNDP’nin 1990’dan bu yana yayımladığı İnsani Gelişme Endeksi (İGE), GSYH’nin ötesine geçen en yaygın kabul gören gösterge olmayı sürdürüyor. Üç boyut içeriyor: sağlıklı yaşam süresi (doğumda beklenen yaşam süresi), eğitim erişimi (beklenen ve ortalama okullaşma yılları), ve yeterli yaşam standardı (kişi başına düşen GNI, satın alma gücü paritesiyle). 2023 raporunda Norveç, İzlanda ve İsviçre ilk üç sırayı paylaşırken, ABD hem GSYH hem de kişi başı zenginlik sıralamalarının çok gerisinde 20. sıraya yerleşti. Bu uçurum sağlık ve eğitim çıktılarındaki yapısal sorunları yansıtıyor.

Kapsayıcı Servet: Ekonomistlerin Tercih Ettiği Çerçeve

Dünya Bankası’nın Kapsayıcı Servet (Inclusive Wealth) raporu 2012’den beri beş yılda bir yayımlanıyor. Fiziksel sermaye (altyapı, ekipman), insan sermayesi (sağlık ve eğitim) ve doğal sermayeyi (orman, toprak, fosil yakıtlar, mineral rezervleri) birleştirerek ulusal servetin nesiller ötesindeki sürdürülebilirliğini ölçüyor. 2022 raporunda 165 ülkenin 140’ında kişi başına düşen Kapsayıcı Servet’in düştüğü saptandı; bunların önemli bir bölümü aynı dönemde GSYH büyümesi yaşayan ülkeler. Doğal sermaye tüketimini büyüme olarak kaydeden sistemlerin kendi geleceklerini satmakta olduğunu rakamla gösteriyor.

Tartışmanın Siyasi Boyutu

Alternatif göstergelere yönelik asıl direnç teknik değil, siyasi. Büyüme rakamları seçim döngüleriyle uyumlu; kısa vadede görülür; baskı gruplarının lobicilik çabalarıyla etkilenebilir bir hedefe karşılık gelir. Doğal sermaye tüketimini hesaba katan bir gösterge petrol ihracatçısı ekonomilerin görünen performansını dramatik biçimde aşağı çeker. Bunu siyasi gündemde tutmak, büyüme hikayesinden kazananların lehine değil. Bu yüzden bu tartışma akademi dergilerinden parlamento kürsülerine hâlâ yeterince taşınamamış durumda.

Rakamın Ötesini Okumak

Herhangi bir ülkenin ekonomisini değerlendirirken GSYH verisinin yanına en az iki ek gösterge koymak — Gini katsayısı ve İGE — okuma kalitesini belirgin biçimde artırıyor. “Ekonomi büyüdü” haberi tek başına hiçbir şey söylemiyor; büyümenin kime gittiği, doğal tabanın nasıl etkilendiği ve ortalama yaşam kalitesinin ne yönde hareket ettiği olmadan tablo eksik. Kuznets doksan yıl önce haklıydı. Ölçüm aracını onu yaratan kişinin uyarısından haberdar olarak okumak, en azından sağlıklı bir şüpheciliğin başlangıcı.